Negentig jaar in breedte en diepte

Volkomen onverwacht: de glossy Ad! in fraaie blauwe doos, samengesteld en aangeboden door Leonore en Sophie

Een terugblik in woord en beeld op de sobere maar dankbare viering van mijn persoonlijke D-Day op 6 juni 2024, met een grote verrassing: de aanbieding van een fraaie blauwe cassette om de indrukwekkende glossy Ad! 

De afgelopen twee jaar waren moeilijk. De herseninfarcten van mijn lieve echtgenote Ans veranderden ons leven ingrijpend. Aan haar diabetes was Ans wel gewend, en forse slokdarmklachten had zij overwonnen. Maar de tijdelijke uitval van essentiële functies noopten tot drie langdurige revalidaties in Ewijk. Dankzij de voortreffelijke zorg in Revalidatiecentrum Waelwick keerde Ans steeds monter terug naar huis, totdat ze bij een val haar heup brak. De operatie lukte, maar het herstel niet, mede als gevolg van haar diabetes. Ik vroeg me af, of ik nog geen vier maanden na het overlijden van Ans wel mijn 90e verjaardag kon vieren? Na veel wikken en wegen, ook met mijn zussen, besloot ik toch familieleden, vrienden en buren te vragen om op 6 juni 2024 – mijn persoonlijke D-day – mijn gast te zijn.

Catering: Babette en Addie

Want, zo besefte ik: het bereiken van de leeftijd van 90 jaar is toch een onmiskenbare mijlpaal, een moment ook om even stil bij te staan, liefst niet alleen. Gegeven de omstandigheden niet uitbundig, maar wel dankbaar voor de jaren die mij intussen gegeven zijn. Natuurlijk blijft het gemis van Ans, maar de troost van het medeleven maakt intussen erg veel goed. Bovendien hadden Babette Lansink en Addie van der Steen alle hulp toegezegd. Vandaar dus de uitnodiging voor wat door het aangename weer een bescheiden huis- en tuinfeest werd op de Willem Schiffstraat 3 in Nijmegen: het huis waar Ans en ik in het vroege voorjaar van 1981 zijn gaan wonen: een plek in Groenewoud waar het in alle jaargetijden goed toeven is (en blijft). De grote opkomst heeft mij goed gedaan, de vele hartelijke woorden ook.

Namens de buren van ons hofje aan de Willem Schiffstraat bieden Joost en Maria planten aan

Op de uitnodiging schreef ik, dat geschenken niet nodig waren, nu de tijd van ‘ontspullen’ dichterbij komt. De meeste gasten hadden die kanttekening goed begrepen. Niettemin brachten de buren enkele planten mee, omdat zij – zo las ik – vaak van onze tuin genieten. Enkele gasten vonden dat zij de wijnvoorraad moesten aanvullen, en een enkeling meende, dat stichtelijke lectuur voor mij geen kwaad kon. En jarenlange, tot op het laatst zorgzame vriendinnen van Ans – Anneke, Brigit en Emilieke – verrasten mij met de invitatie voor een lunch op een onbekende plek. Wel kreeg ik te horen, dat ik stevige wandelschoenen moest aantrekken. Kennelijk maakte een voettocht deel uit van de verrassing. In de auto bleef onduidelijk, waar we terecht zouden komen, zelfs toen we op de Hatertseweg Nijmegen uit reden. 

Nagerecht bij de boerenlunch op de Eikhorst. Van links naar rechts: Anneke, Brigit, Ad (met ijscape) en Emilieke

Bij de Diervoort aan de Walrickseweg dacht ik, dat we naar het befaamde pannenkoeken-restaurant zouden gaan, ook nog toen we de auto stalden op de parkeerplaats voor wandelaars, die naar de Hatertse Vennen op zoek gaan. Maar nee: we zouden over een bospad te voet naar een ander etablissement gaan: Boerderij-Theehuis de Eikenhorst aan de Staddijk in Wijchen. Ik was echter mijn wandelstok vergeten. Het werd dus een autorit over de smalle Staddijk, die ik kende van de vierde dag van de Vierdaagse, wanneer de lopers na 500 meter linksaf slaan op de Heiligeweg, richting Alverna. De Eikenhorst was een openbaring: een gezellig boerderij-restaurant aan het Wychens Ven, met een mooie lunchkaart. De boerenomelet smaakte voortreffelijk, de ijskaffee met slagroom ook.

Ad bladert door de glossy Ad! – Theo Peters en Gerard Lansink zien toe, met Leonore Biegstraten die de cassette bewaakt. Klik voor de toespraak van Leonore Biegstraten de blauwe tekst

Terug naar 6 juni 2024, waar Leonore Biegstraaten en Sophie van Kempen mij de grootste verrassing van de dag bezorgden: een fraaie met blauwlinnen omgeven doos met daarin een dikke glossy, getiteld Ad!. In eendrachtige samenwerking hadden Leonore – mijn opvolgster als voorzitter van het Ds. Visscherfonds en Sophie, met wie ik als  meerdere boeken heb gemaakt – familieleden, vrienden, buren en relaties benaderd met de vraag om een bijdrage, met als resultaat een bijzondere tocht door de tijd, in woord en beeld, mooi ingeleid door een hartelijke brief van burgemeester Hubert Bruls. Een blik op de inhoudsopgave deed mij beseffen, dat de samenstellers in korte tijd een grote prestatie hadden geleverd. Van de weeromstuit vergat ik Leonore’s mooie toespraak te beantwoorden. 

Goed geruime gasten: Fifi, Cobie, Emilieke, Kees

Het inkijkexemplaar ging tijdens het huis- en tuinfeest van hand tot hand, ook van de gasten, die een bijdrage hadden geleverd. De uren en dagen na de persoonlijke D-Day heb ik genoten van de glossy, die gelet op het aantal pagina’s en ook gezien de inhoud best een boek genoemd mag worden. Harrie Gerritz, Sophie van Kempen, Cobie Jolink, Eduard Kimman en Piet Timmermans hadden meer pagina’s nodig om herinneringen te boekstaven. De bestuursleden van het Ds Visscherfonds – Leonore Biegstraten, Ton Seesing, Mieke Gieling, Hans de Hoog, Jan Jaap Schmitz en Jan roelofs – belichtten vooral bestuurlijke aspecten, ieder vanuit een eigen invalshoek. De buren uit de Willem Willem Schiffstraat lieten ook van zich lezen, net zo als familieleden uit de Lansink- en van Dam-hoek. 

Ook de ploeg, waarmee ik in 2017 Challenging Changes, het boek over de relatie tussen circulaire economie en de ladder van Lansink, had gerealiseerd – Jan Storm, Dick Zwaveling, Bart de Bruin, Leo Schrijver en Sophie van Kempen – droegen bij aan de glossy. Datzelfde geldt voor vrienden van allerlei komaf: Erna van de Ven, Lidy Smits, Jos Bakkers, Hans Hessing, Mark Buck, Tim en Ine Zaal, Hans en Brigitta Bootsma: een gevarieerd gezelschap van vrienden, dichtbij en veraf, die herinneringen ophalen aan de inzet van Ans voor de Petrus Canisiuskerk, aan onze deelname aan de Vierdaagse, of aan de hechte vriendschap met Ans, die mij soms meenam naar reünies van haar metgezellen. Klaas Bouwmeester, Sophie’s partner, verdient alle hulde voor de eindredactie van de glossy. Als toegift voegde hij eenbijzondere kruiswoordpuzzle toe.

Woorden tellen, maar beelden spreken, zo schreef ik in De Toren van Babel, het kunstenaarsboek, dat ik in 2019 met Harrie Gerritz en Sophie van Kempen uitgaf. De wellicht gevleugelde woorden gelden ook voor de afbeeldingen in de glossy Ad!. Ik denk aan de artistieke bijdragen van bevriende kunstenaars Harrie Gerritz, Cor Litjens, Huub en Adelheid Kortekaas, Alexander Bobkin, Coen Vernooij, Marena Seeling en Ria Roerdink: allemaal kunstenaars die ik al heel wat jaren bewonder. Toen Ans en ik Nijmegen goed en wel hadden leren kennen, ontwaakte en groeide onze belangstelling voor kunst (en voor oude kaarten, maar dat is een ander verhaal). De fotoreeksen van Jan van Teeffelen en Ger Loeffen in de glossy brengen beelden uit Nijmeegse leven in herinnering: politiek, Knotsenburg, sport, Vierdaagse, Zomerfeesten: trefwoorden die nog steeds opgeld doen.

Harry van Kuyk, een Nijmeegse kunstenaar, die ik in 1972 in de befaamde City Bar van Jo Samson voor het eerst ontmoette leerde mij, dat een mens in de breedte moet leven, want – zo zei hij – de lengte heb je niet in de hand. Ik gaf hem gelijk, maar voegde er wel aan toe, dat de diepte – of beter gezegd: diepgang – ook telt. Welnu: terugkijkend op negen decennia kan ik moeilijk ontkennen, dat ik de breedte heb verwaarloosd. Integendeel. Dat ik in heel wat domeinen het een en ander heb kunnen doen, dank ik echter aan mijn ouders en familieleden, aan mijn geloof in de Eeuwige, aan alle mensen, met wie ik heb mogen samenwerken, en bovenal aan mijn lieve echtgenote Ans, die net als ik in de breedte leefde. Zij zou met mij genoten hebben, wanneer we samen de mijlpaal van 90 hadden moegen passeren.

Eduard in gesprek met Cobie en Gerard met Rikki; op de achtergrond Ger en Marie-Antoinette. Harry luistert naar het gesprek van enkele ex-prinsen van Knotsenburg: Ruud I, Ed I, Jaap I en onzichtbaar Frans III. De foto’s zijn gemaakt door diverse gasten: Frans Vissers, Ger Loeffen, Marielle Ouwens (videos) en Els Sterenborg (die tevens gastvrouw was). Ik dank iedereen die mijn 9oe verjaardag tot een onvergetelijke dag heeft gemaakt.

Tuinvogels uit olievaten

Van recycling naar upcycling: levensloopbestendige Zimbabwaanse volkskunst getuigt van liefde en eerbied voor de natuur

Ijzeren tuinvogels uit Zimbabwe, links de reiger, in het midden de eend en rechts een mij onbekende vogel

Sinds het overlijden van mijn echtgenote breng ik veel tijd door in onze tuin. Die tamelijk grote tuin was voor het begin van de revalidatietrajecten van Ans haar onbetwiste domein. Gazon maaien, hagen knippen en groenafval afvoeren: dat waren zo ongeveer mijn enige taken, naast de gezamenlijke aankoop van geraniums en eenjarige perkplanten. Ans deed alle andere werkzaamheden. Onkruid was haar grootste ergernis en wieden een permanente zorg, naast het verwijderen van slakken en het opruimen van katten-uitwerpselen. Het grootonderhoud lieten Ans en ik over aan de professionele tuinlieden van G.C.S. uit Wijchen, die twee keer per jaar de tuin stevig onder handen (en apparaten) blijven nemen.

Zimbabwaanse eend, verscholen in het groen

Tijdens de lente-beurt van 2024 zijn heel wat takken weggesnoeid en afgevoerd. Ook de verwijdering van het onkruid nam veel tijd in beslag. Het gazon werd grondig geverticuteerd, opnieuw bemest, ingezaaid en wat groter gemaakt, zodat ik voortaan minder tijd hoef te besteden aan het bijhouden van de borders. De hoveniers kregen overigens in 2023 assistentie van Busser Boomverzorging om de fors gegroeide Hemelboom van dode takken te ontdoen. Ik vrees, dat de mannen van Busser eerstdaags weer ingeschakeld moeten worden. Bij het schoonmaken van de tuin kwamen de Afrikaanse beelden, die ik ooit aan de begroeide zijkanten van de tuin had gezet tevoorschijn.

Die tuinvogels uit Zimbabwe staan al meer dan veertig jaar tussen het groen, maar vallen nauwelijks op vanwege hun bruine kleur. Wanneer mijn herinneringen me niet bedriegen heb ik twee tuinvogels – waaronder de grote reiger – gekregen van de stamgasten van de City Bar, de kroeg van uitbater Jo Samson, waar ik sinds 1973 een trouw bezoeker was. In 1982 vierden Ans en ik mijn afscheid uit de Nijmeegse gemeenteraad met een tuinfeest rondom ons huis aan de Willem Schiffstraat in Nijmegen, waar wij een jaar eerder waren gaan wonen. De stamgasten hadden voor dat feest het tuinbeeld aangekocht bij de galerie ’t Roth van Hanneke Vermeer, ook een regelmatig gast van de City Bar. Zelf heb ik bij Hanneke Vermeer – toen in Ewijk – nog een vogel uit Zimbabwe aangeschaft om de mini-verzameling enige allure te geven.

Zimbabwaanse eend, vanuit andere hoek

Met de aankoop van een stukje Afrikaanse volkskunst zien de mensen uit Zimbabwe hun artistieke vaardigheden gewaardeerd en beloond. Bovendien dragen zij bij aan het hergebruik van basismaterialen – in dit geval ijzer – doordat zij de tuinvogels opbouwen uit metaaldelen, afkomstig van afgedankte olievaten. Feitelijk is sprake van min of meer artistieke upcycling, ook omdat het er naar uitziet, dat de tuinbeelden een lang leven is beschoren. Mijn tuinbeelden zijn inmiddels ongeveer een half eeuw oud. De beschermende coating, die tegenwoordig vaak wordt aangebracht, is verdwenen of nooit aanweizg geweest. Het roestproces zet zich wel door. Maar te oordelen naar de huidige situatie durf ik het etiket levensloop-bestendig we; op de tuinbeelden te plakken.De tuinvogels roepen immers herinneringen op aan vroegere tijden, niet alleen in de City Bar in Nijmegen maar ook aan onze reizen naar Tanganjika (1969), Kenia (1972) en Zuid Afrika (2018).

Elders in de tuin zijn meer, maar niet levensloopbestendige kleuren te zien (Foto’s: Ad Lansink)

Pinksteren en katholiciteit

Bescheiden bespiegelingen over geloof en Geest in een tijd, waarin niet-geloven de hoogste wijsheid lijkt

Interieur Petrus Canisiuskerk aan de Molenstraat in Nijmegen (Foto: Ad Lansink)

Ga je nog regelmatig naar de kerk? Die vraag stelden vrienden naar aanleiding van de indrukwekkende uitvaart en begrafenis van mijn echtgenote Ans, intussen alweer drie maanden geleden. Ik antwoordde bevestigend, zoals ik in de afgelopen jaren wel vaker had gedaan. Wie de cijfers van de kerkelijkheid volgt, verbaast zich niet over de vraag naar het praktiseren, ook niet wanneer de vraag komt van mensen die het geloof vaarwel hebben gezegd. De soms gestelde vervolgvragen – waarom geloof je nog, wat betekent geloven voor jou, waarom blijf je katholiek – zijn lastiger te beantwoorden, maar schuchtere pogingen ontmoeten meestal wel begrip. Welnu: het geloof geeft mij houvast, troost en bemoediging. De (katholieke) kerk versterkt de verbondenheid met een universele gemeenschap van mensen, over de grenzen van landen en continenten heen. Ook wijs ik op de natuur, mensen, dieren en planten, naar al wat leeft, dus naar de Schepping die niet door mensenhanden gemaakt kan zijn. Maar ik wijs ook op wat wel door veelal gelovige mensen tot stand is gebracht: kerken, kloosters en kathedralen, niet om de Schepper van het heelal naar de kroon te steken maar om Hem te eren. Dat die bouwwerken in Frankrijk en elders ook talloze on- of minder gelovigen boeien, is een positief teken aan de wand.

The Decent of the Holy Spirit Tiffany – Wikimedia Commons

Het waarom van het geloven en het vasthouden aan de katholiciteit zette mij tijdens de Eucharistieviering van Pinksteren in de Nijmeegse Perus Canisiuskerk opnieuw aan het denken, waarschijnlijk niet toevallig op de dag waarop de kerk – vijftig dagen na Pasen – de neerdaling van de Heilige Geest over de apostelen herdenkt. Pinksteren markeert feitelijk het begin van de katholieke kerk.  Aanleiding voor mijn denkwerk waren de lezingen uit de Handelingen van de Apostelen, de brief van Paulus aan de Galaten en het evangelie van Johannes. In dat evangelie belooft Jezus op de avond voor zijn lijden en dood aan de apostelen de zending van de Heilige Geest, die hen met de Vader en de Zoon gaat verbinden. Die zending stelde de apostelen in staat te getuigen over de verrezen Christus. Jezus werd gedreven door de Heilige Geest, vanaf die Pinksterdag in het jaar 33 gold die goddelijke kracht ook voor de apostelen, zo lees ik in Handelingen 2, 2-2:

Begraafpark Heilig Landstichting: Tuingraven nabij de Calvarieberg (Foto: Ad Lansink)

“Toen de dag van Pinksteren aanbrak, waren zij allen op één plaats bijeen. Plotseling kwam er uit de hemel een geraas alsof er een hevige wind opstak, en het vulde heel het huis waar zij waren. Er verschenen hun vurige tongen, die zich verspreidden en zich op ieder van hen neerzetten. Zij raakten allen vol van heilige Geest en begonnen te spreken in vreemde talen, zoals de Geest hun ingaf”

De neerdaling van de Heilige Geest is een wonderlijk gebeuren, dat destijds volgens de Handelingen 2, 5-13 grote indruk maakte op de omstanders: 

Opgang naar Begraafpark Heilig Landstichting langs paarse en rode rhododendrons (Foto: Ad Lansink)

“Toen dat geluid opkwam, liep de menigte te hoop en raakte in verwarring, omdat iedereen hen in zijn eigen taal hoorde spreken. Ze stonden versteld en vroegen zich verwonderd af: `Maar dat zijn toch allemaal Galileeërs die daar spreken! Hoe is het dan mogelijk dat ieder van ons de taal van zijn geboortestreek hoort? Parten en Meden en Elamieten, en bewoners van Mesopotamië, Judea en Kappadocië, Pontus en Asia, Frygië en Pamfylië, Egypte en het Libische gebied bij Cyrene, en hier woonachtige Romeinen, Joden en proselieten, Kretenzen en Arabieren, wij horen hen in onze eigen taal spreken over de grote daden van God.‘ 

Uit de Brief van Paulus aan de Galaten – Bijbel – Editie 1968 Nederlands Bijbelgenootschap

Theologen brengen het spreken in allerhande talen in verband met universaliteit of katholiciteit van de geloofsgemeenschap. De liefde van God geldt niet voor een volk maar voor alle volken, rassen en talen. Die katholiciteit spreekt mij van jong af aan, ook en vooral door wat Pater Picard M.S.C. mij leerde op het Katholiek Gelders Lyceum in de jaren, dat ik daar op school ging. Hij regisseerde trouwens ook het schooltoneel, tot in de Stadsschouwburg toe. Ik schopte het slechts tot souffleur, een overigens onmisbare figuur, Terug naar de Eucharistieviering van Pinksteren 2024, waar ook de voorgelezen passages uit de Brief van Paulus aan de Galaten mijn aandacht trokken. Ik doel op de verzen 5, 16-25 waarin Paulus zelfzucht en egoïsme afwijst. Hij waarschuwt zijn volgelingen ‘Wie zich zo misdragen. Zullen het koninkrijk Gos nooit erven’. Paulus plaatst tegenover een grote reeks uitingen van zelfzucht de vruchten van de Geest: liefde, vreugde, vrede, geduld, vriendelijkheid. Goedheid, trouw, zachtheid en ingetogenheid.

Paarse en rode rhododendrons in Begraafpark Heilig Landstichting (Foto: Ad Lansink)

Tijdens de Eucharistieviering droeg pastoor Eduard Kimman SJ het door de Nijmeegse kunstenaar Wim van Woerkom ontworpen rode Pinksterkazuifel. Rood staat symbool voor het vuur en de begeestering van de Geest. Ik zag die karakteristieke kleur een uur later terug in enkele rododendrons van het Begraafpark op de Heilig Landstichting, dat ik vrijwel elke zondag na de mis bezoek om even bij het graf van mijn lieve echtgenote Ans in stilte herinneringen te koesteren. Nadenken over de zin en opdracht van het leven is daar een vanzelfsprekende zaak, net zo als het genieten van wat de natuur en de (bijbelse) geschiedenis mij te bieden heeft. Het is voor mij een mooie vorm van rouwverwerking, die aansluit bij de aspecten van geloven en katholiciteit: de universaliteit van mens en natuur, het even moeilijke als uitdagende antwoord op de vraag, waartoe we op aarde zijn.

Verbondenheid blijft

Woorden en beelden ter nagedachtenis aan Ans Lansink – van Dam (1934 – 2024): mijn lieve, sterke en dappere echtgenote, die in de herinnering van familieleden, buren, vrienden en kennissen voortleeft om haar verbondenheid en dienstbaarheid

Ans in Waelwick – 27 dec 2023 (Foto: Ad Lansink)

Het was een even droevige als aangrijpende week, die derde week van februari, waarin mijn echtgenote Ans overleed en – vijf dagen later – begraven werd op het Begraafpark Heilig Landstichting. De laatste dag van haar leven – 19 februari 2024 – blijf ik mij herinneren, niet omdat het overlijden onverwacht kwam, wel omdat ik samen met Maria van Kempen haar handen kon vasthouden en in tranen mocht zien, dat Ans vredig insliep. Eem week eerder hadden Eduard Kimman SJ en ik Ans gezalfd met het sacrament van de zieken. De dagen na het overlijden beleefde ik in een vreemde roes. Enerzijds om het besef, dat ik Ans definitief had moeten loslaten, anderzijds vanwege alles wat op mij afkwam: de regeling van de uitvaart en begrafenis, het informeren van familie, buren, vrienden en kennissen, het schrijven van teksten. De uren en dagen vlogen voorbij. Binnen de kortste keren was het zaterdag 24 februari 2024: de dag van de uitvaart en de begrafenis, de dag ook van het definitieve afscheid.

Najat bezoekt Ans – 3 feb 2024 (Foto: Ad Lansink)

Met grote dankbaarheid kijk ik nu – zeven weken verder – terug, ook naar de dagen, waarop ik veel steun kreeg.  Maria van Kempen en Frans Vissers, die mij hadden bijgestaan tijdens Ans’ laatste dagen en uren, hielpen mij ook bij het gesprek met begrafenisondernemer Bart Kramer. Een dag later waren het Eduard Kimman SJ en Gerard Kerkhoff, die hielpen bij de inrichting van de uitvaart, de begrafenis en het samenzijn in de Piet Gerritszaal. Het overleg met Marieke van Baarle, directeur van het Begraafpark nam andere zorgen bij mij weg. Babette Lansink en Marijke Verstijnen kwamen uit Apeldoorn en Boxtel om te helpen bij het verzenden van de rouwbrieven. Op 22 februari 2024 ging mijn overbuur Ine op Hey met mij mee, toen ik in het Rouwcentrum van Klopper & Kramer persoonlijk afscheid ging nemen van Ans. Aansluitend reden we naar het Begraafpark om het graf van mijn ouders op te zoeken. Bij de ingang van het kerkhof zag ik plotseling Frans Vissers, die te voet uit Ewijk was gekomen: trainen voor de vierdaagse. Toeval bestaat niet, genade wel. 

Ad voor het laatst dichtbij Ans (Foto: Frans Vissers)
Toespraak Cesar Mors (Foto: Frans Vissers)
Toespraak Cesar Mors
Uitvaart Petrus Canisiuskerk (Foto: Marielle Ouwens)
[Klik op foto voor vergroting]
Toespraak Marijke Bolck
Begrafenisstoet arriveert bij Begraafpark Heilig Land Stichting – op achtergrond Cenakelkerk (Foto: Marielle Ouwens)
Op weg naar het graf van Ans (Foto: Marielle Ouwens
Familie, vrienden en buren rondom het graf (Foto: Marielle Ouwens}
Eduard Kimman SJ bidt het Onze Vader (Foto: Marielle Ouwens)

De begrafenis op het kerkhof van de Heilig Landstichting was al even indrukwekkend als de Eucharistieviering in de Petrus Canisiuskerk. De dragers droegen het lichaam van Ans op hun schouders naar boven, via de 32 grote treden: de kortste weg naar de plaats waar Ans zou worden bijgezet in het graf van mijn ouders. De grote klok van het Begraafpark begeleidde de stoet met mooie maar ingetogen klanken. Aangekomen bij het graf vormden we met zijn allen een grote kring in de paden, vlak achter de grote Golgotha-heuvel. Eduard Kimman SJ bad voor de zielerust van Ans met de familie, vrienden en kennissen een Onze Vader en een Wees Gegroet. Met een schep zand dekten we de kist toe: een stoffelijk vaarwel aan mijn lieve Ans, die niet eens zo ver van ons huis haar welverdiende rust heeft gevonden, op een plaats die ik met de herinneringen blijf koesteren.

Maria van Kempen en Ad Lansink bij het graf van Ans, daags na de begrafenis (Foto: Frans Vissers)

Na de begrafenis ontmoette ik in de Piet Gerritszaal alle mensen die na de uitvaart in de Petrus Canisiuskerk waren meegegaan naar het begraafpark van de Heilig Landstichting. Daar kon ik de familieleden, buren, vrienden en kennissen zelf bedanken, nadat Klaas Bouwmeester dat al had gedaan in de Petrus Canisiuskerk met de volgende woorden: ‘Namens Ad wil ik jullie bedanken voor de aanwezigheid – zowel fysiek als in gedachten, hier bij het herdenken van Ans. Jullie komst en woorden van troost en medeleven hebben Ad en zijn naasten kracht gegeven om dit afscheid dragelijker te maken. Tevens wil Ad hierbij zijn dankbaarheid en waardering uitspreken naar allen die Ans – familie, vrienden, artsen en verplegenden, en in het bijzonder Maria en Frans die haar in haar laatste levensfase – respectievelijk levensuur hebben bijgestaan en ondersteund’. Ik herhaal de woorden van Klaas op deze plaats, en voeg daaraan mijn dank en waardering toe voor alle blijken van medeleven, zowel schriftelijk als mondeling heb mogen ontvangen. Mijn verdriet wordt verzacht door de wetenschap, dat Ans een alom geliefde vrouw was, met verbondenheid en dienstbaarheid als trefwoorden. Ans maakte de woorden ‘Geen mens leeft voor zichzelf alleen’ voluit waar. Bij mijn bezoeken aan het graf van Ans en mijn ouders besef ik, dat verbondenheid blijft. Hemelhoog.

Het graf van Ans en mijn ouders bevindt zich achter de Calvarieberg (Rijksmonument). Sla voor de ingang van de grafkelder rechts af, volg het pad, en ga op de viersprong linksaf, en na ca 20 meter rechtsaf. Na enkele meters weer rechtsaf.
Overzicht vanaf de Calvarieberg: het graf van Ans en mijn ouders is niet zichtbaar, maar ligt achter de heester met rode bloemen. Rechts is het hoofdpad zichtbaar, en uiterst links het met gras begroeide zijpad (Foto’s: Ad Lansink”

Waelwick: Ans’ tweede ’thuis’

Terugblik op de laatste levensmaanden en – weken van mijn lieve echtgenote Ans Lansink-van Dam. Zij overleed op 19 februari 2024 in haar vertrouwde Waelwick, waar zij zich omringd wist door zorgzame en liefdevolle medewerkers. Met deze terugblik wil ik hen en alle andere mensen, die ons in de lange periode van Ans’ ziekte hebben bijgestaan, danken voor hun hulp, steun en belangstelling

Waelwick, vanaf het park bij de kerk (Foto: Ad Lansink)

Vanaf het begin van de eerste revalidatie voelde mijn echtgenote Ans zich thuis in Waelwick, het revalidatiecentrum van Zorggroep Maas en Waal in Ewijk. Ik legde destijds onze ervaringen vast in een bijdrage op mijn website, ook om onze waardering jegens staf en medewerkers te uiten. Het enthousiaste verhaal bleef niet onopgemerkt. Integendeel. Uit de reacties van verzorgers en therapeuten maakten Ans en ik op, dat onze positieve ervaringen op prijs werden gesteld. In de mooie zomermaanden van 2022 konden wij weten noch vermoeden, dat het eerste verblijf met de geslaagde revalidatie in Waelwick eind 2022 en in de loop van 2023 gevolgd zou worden door drie nieuwe revalidatietrajecten, als gevolg van een tweede herseninfarct, een coronabesmetting en een gebroken heup door een onverwachte val.. 

Bezoek van Marijke Bolck-van Dam en van Edgar en Olga Verstijnen met Cesar en Adje (Foto: Ad Lansink)

Dat laatste revalidatietraject was in meer opzichten een forse tegenvaller. Na het ontslag uit Waelwick op 16 mei 2023 volgde namelijk een lange periode, waarin Ans zich met de rollator goed kon redden. Wijkzorg Nijmegen kwam elke ochtend om te helpen bij opstaan, douchen en aankleden. En twee keer per week bracht ik Ans naar Waelwick voor de dagverpleging, waarbij de vertrouwde ergo- en fysiotherapeuten haar hielpen bij het verdere herstel. Het modulair pakket van de Wet langdurige zorg met indicatie 6 bood daartoe een goed kader. De val thuis met als gevolg de gebroken heup was dus een zware tegenvaller, temeer omdat de huisarts Ans kort tevoren had verwezen naar een podotherapeut vanwege toenemende pijn aan haar rechter voet: achteraf een signaal van de verstoring van de doorbloeding.

Ans spoorde mij soms aan de omgeving van Waelwick te verkennen. Loop eens naar de Waal, zei ze. De rivier stroomt verder weg dan ik dacht (Foto: Ad Lansink)

De heupoperatie in het Radboudumc verliep goed, zij het dat doorligwonden aan de rechtervoet steeds meer pijn veroorzaakten. De wondverzorging bood onvoldoende soelaas. Na de heropname in Waelwick bleek poliklinisch onderzoek bij de afdeling vaatchirurgie van het Radbboudumc noodzakelijk, enkele weken later gevolgd door een dotterbehandeling van het rechterbeen om via een betere doorstroming van het bloed de wondgenezing aan tenen en hiel te bevorderen. Aangezien de pijn niet verminderde en de wonden ook niet genazen, vonden de artsen van Waelwick nieuw onderzoek noodzakelijk. De bij de dotterbehandeling geplaatste stents functioneerden goed, maar de bloedvaten in de voet niet. Restte de keuze tussen een zware operatie en afzien van verdere behandeling, zij het met pijnbestriiding.

Klaas en Sophie Bouwmeester met Lieuwe en Ad in de lift van Waelwick na een bezoek aan Ans (Foto: Sophie van Kempen)

Die keuze was moeilijk, ook omdat vaatchirurg en geriater duidelijk maakten dat aan amputatie van het rechter onderbeen grote risico’s waren verbonden. De afloop zou onzeker zijn, ook vanwege de moeizame wondgenezing en de relatief hoge leeftijd. Zou de amputatie slagen, dan nog zou de fantoompijn leiden tot een verminderde kwaliteit van leven. Wij besloten samen Ans van een operatie af te zien. Ans had vrede met die moeilijke beslissing, hoewel zij besefte dat ze afscheid moest gaan nemen van alle mensen en dingen die haar dierbaar waren. Gelukkig mocht Waelwick ook terminale zorg verlenen. Ans zou de laatste weken van haar leven in vertrouwde omgeving doorbrengen. Mijn gedachten aan het latere alleen verdwenen zijn tijdens de fijne gesprekken met Ans, ook over haar wensen bij uitvaart en begrafenis. Twee tot drie keer per dag reed ik naar Waelwick, waar ik onder de indruk raakte van de liefdevolle zorg, waarmee de artsen en de medewerkers van Afdeling 1 Ans omringden. 

Nel van Dam-van der Pauw met haar dochters Patricia en Carolina op bezoek bij tante Ans (Foto: Ad Lansink)

Ook de logopedisten en de ergo- en fysiotherapeuten bleven, hoewel revalidatie niet meer aan de orde was, Ans bezoeken. Wij hebben Ans in ons hart gesloten, zo hoorde ik een van hen zeggen. De wetenschap, dat Ans ook in de laatste dagen en uren van haar leven in goede handen was, was een grote troost, elke keer wanneer ik in de auto stapte om terug naar Nijjmegen te rijden. Familieleden, vrienden en buren, die afscheid kwamen nemen van Ans zagen met mij, dat Ans het steeds slechter maakte. Het praten ging moeizaam, en in haar ogen was verdriet zichtbaar. Vanaf zaterdag 17 februari kon Ans niet meer eten en drinken, om verstikking te voorkomen. Zij herkende mij, medewerkers van Waelwick nog wel, getuige de blik in haar ogen. Op 18 zondag 18 februari zag ik, dat het einde nabij was. In overleg met de verpleging ging ik zondagavond toch naar Nijmegen, om de volgende ochtend terug te keren naar Ewijk. Daar trof ik Maria van Kempen en Frans Vissers aan het bed van Ans.

Tijdens mijn wandeling naar de Waal dacht ik na over de tijd die nog komen zou: een leven zonder Ans. Nu is het zover: het koesteren van herinneringen (Foto: Ad Lansink)

Die maandag zou een moeilijke en verdrietige dag worden. Ans ging zienderogen achteruit. De pauzes tussen de ademhaling liepen aanvankelijk op, waarna de regelmaat terugkeerde. Twee keer vond ik ruimte om met Frans Vissers rond Waelwick een kleine wandeling te maken, en zelfs om even naar Nijmegen te rijden om ter afleiding daar wat te eten. Maar thuis besloot ik weer gauw terug te gaan naar Ewijk, waar Maria van Kempen was blijven waken. De situatie leek aanvankelijk niet veranderd. Maar naarmate de avond vorderde, veranderde het ritme van Ans’ ademhaling. Zij bewoog steegs minder. De krachten vloeiden weg. Omstreeks negen uur voelde Maria aan de pols van Ans, dat het einde van Ans nabij was. Ik zag dat haar ogen niet meer bewogen. We hielden haar handen vast, toen Ans om tien voor half tien vredig insliep, zonder pijn. Ik zag zelfs een dankbare blik in haar ogen. Een leven vol verbondenheid was afgesloten: een ogenblik om nooit te vergeten, zolang mij gegeven is de dierbare herinneringen aan Ans te koesteren. 

Jan Tregot’s Koninkrijk (Gods?)

Verbeelding van befaamde bijbelse teksten: louter symbolische iconografie of toch aansporing tot nieuwe religieuze bewustwording?

Uitnodiging voor de duo-expositie ‘Mijn vlakke land’ van Harrie Gerritz en Jan Tregot in Galerie LangeHezell 46 (Ontwerp: Sophie van Kempen)

Een kleine vijf jaar geleden vroeg Hettie Laarakker of ik eens wilde komen praten over haar galerieplannen. Ze had de hand weten te leggen op Lange Hezelstraat 46 en was begonnen met het inrichten van het historische pand, op de hoek van het Papengas. Ze wilde beeldende kunst combineren of afwisselen met optredens van musici. De aankomend galeriehoudster had Beeldspraak – mijn boek met interviews van 25 kunstenaars uit Nijmegen en omgeving – gelezen. Bovendien werkte Sophie van Kempen aan het beeldmerk voor LangeHezel46: de naam van de nieuwe galerie. Ik deelde graag mijn kennis over kunstenaars in de regio Nijmegen, en noemde ook Ria Roerdink, de kunstenares die beeldende kunst en muziek overtuigend weet af te wisselen.

Omslag Cahier ‘Mijn vlakke land’ (Ontwerp: Sophie van Kempen)

De officiële opening van LangeHezel46 moest ik door omstandigheden missen. Maar bij de expositie van Ad Merks – een van de kunstenaars uit Beeldspraak – ontdekte ik dat Hettie Laarakker het middeleeuwse pand had omgetoverd in een even mooie als intieme galerie. Zijn gevarieerd werk kwam uitstekend tot zijn recht in de ruimte, die de geschiedenis van Nijmegen ademt. Datzelfde gold in het najaar van 2023 voor ‘Mijn vlakke land’: de bijzondere duo-expositie van Harrie Gerritz en Jan Tregot. Harrie Gerritz ken en bewonder ik al vanaf 1972. De naam van beeldhouwer Jan Tregot had ik wel gehoord maar zijn werk kende ik niet. Sophie van Kempen had intussen naast de uitnodiging voor de tentoonstelling ook het cahier, waarin het werk van de kunstenaars naast elkaar is afgebeeld, mogen vormgeven. Op de uitnodiging voor de expositie stond naast een voor Harrie Gerritz karakteristieke schilderij een afbeelding van een op het eerste gezicht vreemde sculptuur van steen, metaal, hout en waarschijnlijk glas. Bij de opening van de expositie – ingeleid door Serge Stommels – bleek dat de sculptuur is opgebouwd uit Italiaans natuursteen, messing, albast en paardenvleeshout. Het beeld boeide mij hoewel ik de betekenis niet meteen doorzag. De titel ‘Koninkrijk’ zette mij wel aan het denken. Later, bij het doorbladeren van het cahier, schoten mij de bijbelse woorden ‘Gij zijt Petrus en op deze steenrots zal Ik mijn Kerk bouwen’ te binnen. Moest de titel van dan niet ‘Koninkrijk Gods’ luiden; het koninkrijk van God is immers niet van deze wereld? Ik nam me voor die vraag aan Jan Tregot voor te leggen.

Jan Tregot: Koninkrijk (2022), Natuursteen uit Greve, messing, paaardenvleeshout, albast, 42 x 17 x 14,5 cm (Foto: Anton Houtappels)

Gij zijt Petrus; en op deze steenrots zal Ik mijn Kerk bouwen en de poorten van het dodenrijk zullen haar niet overweldigen” (Mattheus. 16:18-19)

Bij een tussentijds bezoek aan LangeHezel46 – samen met Sophie van Kempen, die de opening van .Mijn vlakke land’ niet had kunnen bijwonen – trok ‘Koninkrijk’ weer mijn aandacht. Hettie Laarakker vertelde over de positieve reacties op de duo-expositie en over de  serieuze belangstelling voor ‘Koninkrijk’, het opvallende beeld van Jan Tregot. Bij de finissage, enkele weken later, bleek dat het beeld geen rode stip had verkregen. De vraag of ik de sculptuur zou aanschaffen bewaarde ik tot na het tweede optreden van Ria Roerdink. Hettie Laarakker had de kunstenaar-songwriter gevraagd om haar optreden te herhalen, omdat Sophie met Lieuwe in draagzak, Klaas en ik door de drukte van de Zevenheuvelenloop te laat bij de LangeHezel46 waren gearriveerd. Luisterend naar Ria Roerdink wist ik zeker: ik zou de kunstenaar en de galeriehoudster gaan verrassen met de aankoop van ‘Koninkrijk’. Jan Tregot zou het beeld zelf komen brengen, een mooie gelegenheid om over titel en bedoeling van Koninkrijk (Gods?) nader van gedachten te wisselen.

Koninkrijk (Gods) van Jan Tregot naast Protected Area van Harrie Gerritz: eigen alternatief van ‘Mijn vlakke land’ (Foto: Ad Lansink

Wederom zeg Ik u: het is gemakkelijker, dat een kameel gaat door het oog van een naald dan dat een rijke het Koninkrijk Gods binnengaat (Mattheus, 19:24)

“Je mag de sculptuur van mij best ‘Koninkrijk Gods’ noemen”, zei Jan Tregot, toen hij het beeld bij mij thuis een plaats had gegeven naast ‘Protected Area’, een bronzen beeld van Harrie Gerritz. “Een uitvoering van mijn beeld, die ik in 2012 maakte, noemde ik nog ‘Gods Koninkrijk’. In deze versie heb ik ‘Gods’ weggelaten, omdat de kerk het moeilijk heeft. Volgens Mattheüs is het makkelijker dat een kameel door het oog van een naald gaat, dan dat een rijke in het Koninkrijk Gods komt. In mijn sculptuur staat een kerk voor het oog van een naald als verbeelding van ontkerkelijking. Kerk en geloof worden steeds meer bekritiseerd. Geleefde religie is een uitzondering. Met het weglaten van het woord ‘Gods’ verwijs ik naar het proces van secularisatie” aldus Jan Tregot, die vindt dat met het verdwijnen van het overwicht van de christelijke denkbeelden ook de status van de seculiere macht is veranderd.

Koninkrijk (Gods) naast bronzen sculptuur ‘Brug met kerk’ van Cor Litjens: wellicht voorbeeld van beeldrijm (Foto: Ad Lansink)

De analyse van Jan Tregot kan ik goeddeels volgen. Zijn sculpturen zijn een weerslag van maatschappelijke processen, waaronder de ontkerkelijking. Het kerkbezoek nam af, veel kerken zijn of worden gesloten. De secularisatie treedt overigens vooral in de westelijke wereld op. Bovendien kende de katholieke kerk in Europa al eerder en vaker mindere tijden. De christelijke cultuur is echter universeel en tijd noch plaats gebonden. Dat de meeste jongeren volgens Jan Tregot de christelijke beeldtaal niet meer kunnen duiden, is geen reden om onverschillig te worden. Lethargie past evenmin bij verantwoordelijke mensen als aanvaarding van schijnbare onmogelijkheden. Daarom zie ik in de verbeelding van het ‘Koninkrijk Gods’ ook positieve aspecten: naast een teken van (h)erkenning een oproep tot bezinning in een verdeelde en onrustige samenleving. Die invalshoek biedt volop ruimte voor ontdekking van nieuwe wegen naar echte of virtuele (pelgrims)oorden, waar de christelijke iconografie haar waarde voluit heeft bewezen.

PS: Jan Tregot zond mij na de plaatsing van ‘Koninkrijk’ een foto van de natuursteen, die hij vond tijdens een boswandeling bij Greve (Italie) en een detailopname van ‘Koninkrijk’ (2022). Op zijn website trof ik ‘Gods koninkrijk’ (2012). De foto’s tonen de verschillen: albast in plaats van marmer, messing in plaats van staal, paardenvleeshout in plaats van eikenhout.

Het licht tegemoet

Enkele bespiegelingen bij de wisseling van 2023 naar 2024

Venouse (Frankrijk): Eglise Saint Pierre (Achtergrond van de op 23 december 2023 verzonden Kerst- en Nieuwjaarsgroet, nu afsluiting van dt bericht.

Op 30 december 2022 schreef ik ter afsluiting van mijn nieuwjaarsbericht: Voorbij de duisternis wenkt het licht naar 2023: uitzien naar wat komen gaat, ook al blijft de toekomst ongewis, in eigen huis en daarbuiten. Ik zag toen ondanks de onzekere vooruitzichten op het herstel van echtgenote Ans de toekomst met veel vertrouwen tegemoet. Haar levenslust, veerkracht en uithoudingsvermogen leken borg te staan voor een geslaagde revalidatie en een behouden thuiskomst. Ook de toenemende polarisatie in de samenleving, de groeiende onrust en de politieke versnippering in den Haag – jarenlang mijn geliefd domein – brachten mij niet van mijn stuk. Nu 2023 voorbij is, moet ik helaas vaststellen, dat de hoopvolle verwachtingen – zowel in eigen huis als daarbuiten – niet zijn uitgekomen. 

Ans Lansink na het onderzoek van haar voetwond in het Radboudumc (Foto: Ad Lansink)

Ook nu beleeft Ans Kerstmis en Oud&Nieuw  in het gastvrije en zorgzame Revalidatiecentrum Waelwick, waar de therapeuten na haar derde revalidatietraject via dagbehandeling werkten aan haar verder herstel. Vijf maanden later brak Ans thuis bij een val haar heup, met als gevolg een drie weken durend verblijf in Radboudumc en daarna een hernieuwde opname in Waelwick. Dat vierde revalidatietraject was nog geen twee weten oud, toen weer een opname in Radboudumc nodig bleek voor het onderzoek van haar pijnlijke, mogelijk diabetische teen- en hiel-wond. Echografisch onderzoek leerde, dat aderverkalking in het bovenbeen de doorbloeding van de voet belemmert. Binnenkort worden met een dotterbehandeling de bloedvaten gereinigd en stents geplaatst. De fysiotherapeuten Maarten, Daan, Joppe, Esmee en Ricardo werken intussen weer aan het herstel van Ans. Mijn bezoeken aan Waelwick zijn geen last, wel een stimulans om Ans daarbij moed in te spreken.

Revalidatiecentrum Waelwick met de overdag bijna onzichtbare kerstboom (Foto: Ad Lansink)

De toekomst is overigens ook buiten eigen huis en buiten Waelwick  ongewis, nu veel mensen geluk en voorspoed  hebben ingeruild voor zelfbeklag en onvrede. De politieke aardverschuiving bij de Tweede Kamerverkiezingen is groter dan verwacht, temeer waar de politici, die onvrede hebben aangewakkerd de verkiezingen wonnen. De NRC kopte terecht: ‘2023 werd gedomineerd door onvrede van kiezers’. De krant vertelt niet, wie de (tegen) wind hebben gezaaid en evenmin wie de opgestoken storm moet doen gaan liggen, laat staan op welke wijze dat moet gebeuren. Daarom denk ik ook nu weer aan de befaamde verzen 1-6 uit Jesaja: 9: Het volk, dat in duisternis wandelt, zal een groot licht zien; zij die wonen in het land van de schaduw des doods, over hen zal een licht schijnen’. Die woorden uit de eerste lezing tijdens de Nachtmis op Kerstavond gaan over goed en kwaad, vrede en onvrede, voor- en tegenspoed en over wat te doen staat om de duisternis te verdrijven.

Ans Lansink bij kerstboom in Waelwick (Foto: Ad Lansink)

Vrede, voorspoed en veiligheid: die woorden passen niet in het autocratische jargon van een neo-imperialist als Putin, die al bijna twee jaar zijn ware aard toont na zijn inval in Oekraïne. Toen hij in 2014 de Krim veroverde werd de internationale gemeenschap nog niet wakker. Dat gebeurde wel, toen hij in 2022 Oekraïne wilde overmeesteren. Die poging mislukte aanvankelijk, vooral door het moedige optreden van Oekraïne’s eerste man Zelensky, maar de mensonterende oorlog woekert nog steeds voort. Intussen neemt de steun aan Oekraïne vanuit de westelijke wereld af, vooral onder invloed van de Republikeinen in de Verenigde Staten. De kans bestaat, dat Trump – een andere autocraat – begin 2025 weer in het Witte Huis  verschijnt, met alle negatieve gevolgen van dien. Intussen vergt ook het conflict tussen Israel en Palestina weer aandacht, daar overigens meer in de zin van bemiddeling dan als steun voor een van de strijdende partijen.

Kerstlunch 2023 in Waelwick :Foto: Ad Lansink)
Ans Lansink in rolstoel bij de Kerststal in Ewijk (Foto: Ad Lansink)

Gelukkig zijn er ook lichtpunten, weliswaar vooral buitenshuis, maar hoe dan ook positief te waarderen ontwikkelingen en gebeurtenissen. Ik denk aan de hartelijkheid, waarmee Nijmegen vluchtelingen opvangt en bejegent, al heel wat jaren. Enkele protesten tegen specifieke plaatsen daargelaten, is de veelal tijdelijke huisvesting van mensen, die noodgedwongen huis en haard hebben moeten verlaten, in de oudste stad van Nederland geen probleem. Burgemeester Hubert Bruls heeft van het begin af aan zich dienstbaar maar ook kwetsbaar opgesteld. Dat de Nijmeegse Gemeenteraad hem heeft voorgedragen voor een derde termijn als eerste burger spreekt boekdelen. Hubert Bruls is op zijn beurt trots op zijn stad, die onlangs Serious Request 2023 op de Grote Markt, zelfs na de tijdelijke verplaatsing van Mariken van Nijmegen, tot een daverend succes maakte.

Kerstmaal 2023 met Klaas, Sophie en Lieuwe Bouwmeester: Lieuwe heeft meer oog voor zijn tweede-naam-genoot dan voor de selfie van zijn vader

Toen wij vorig jaar Kerstmis gescheiden moesten vieren, kon ik niet vermoeden, dat de geschiedenis zich zou herhalen. In Ewijk verdreef het feest van het licht de sombere gevoelens door de talloze lichtjes in de Hal, de Binnentuin en op Afdelingen 1 en 2, en niet te vergeten door de feestelijke Kerstlunch met andere partners van de aan het centrum gekluisterde patiënten, gevolgd door een wandeling naar de kerststal in het ‘centrum’ van Ewijk. De geschiedenis herhaalde zich ook in Nijmegen, waar op Kerstavond  Sophie van Kempen en Klaas Bouwmeester mij opnieuw met een heerlijk Kerstmaal verrasten. Zij hadden mij al blij gemaakt met het plan om de traditie van de gezamenlijke viering van de Nachtmis in de Petrus Canisiuskerk vol te houden, nu met Lieuwe, hun intussen 5 maanden ‘oude’ zoon, die vanaf zijn geboorte ook voor Ans en mij een bron van vreugde is. Lieuwe zou in zijn draagzak, zo was de verwachting, niemand tot last zijn. 

Sophie, Lieuwe en Klaas Bouwmeester met Ad Lansink tijdens de Kerstnachtmis in de Petrus Canisiuskerk in Nijmegen

Lieuwe gedroeg zich inderdaad voorbeeldig, zonder de blikken van waardering van andere kerkgangers te beseffen. Pastoor Eduard Kimman S.J. was ook blij verrast, toen hij Sophie, Klaas, Lieuwe en mij zag, en een Zalig Kerstfeest toewenste. Zelf realiseerde ik mij, dat Lieuwe de jongste kerkganger was, en ik hoogstwaarschijnlijk de oudste, met een tijdspanne van bijna negen decennia. Ik dacht ook aan Ans, en aan alle nachtmissen, die wij samen vierden: in Nijmegen, Arnhem, Hilversum, Kranenburg, Kalkar en Xanten. Plaatsen verschillen, tijden veranderen, mensen ook. Maar vriendschap en verbondenheid blijven, over de grenzen van tijd en plaats heen. Met die wetenschap voor ogen wens ik – ook namens Ans – vanuit Nijmegen en Ewijk alle lezers van mijn schrijfsels een mooie jaarwisseling, met uitzicht op een voorspoedig 2024. En met verdraagzaamheid, solidariteit, barmhartigheid en rechtvaardigheid als sleutelwoorden voor een hoopvolle toekomst.

Bomen blijven boeien

Geen code geel, laat staan rood, wel regen en harde wind: voldoende om het spreekwoord ‘na de blaren vallen de bomen’ letterlijk waar te maken

Brandweer verwijdert omgewaaide boom in Willem Schiffstraat

In de vroege ochtenduren van 10 december 2023 hoorde ik even een vreemd geruis, maar onvoldoende om poolshoogte te nemen. Tijdens het ontbijt hoorde ik het typische geluid van een kettingzaag. Waren buren op een vroege zondagochtend in de weer? Nee, want ik zag voor mijn huis een brandweerwagen en een zestal brandweerlieden. Waren zij takken van mijn grote zilverspar aan het opruimen of was een acacia gesneuveld? Opnieuw nee: zij waren net begonnen met het in stukken zagen van een omgewaaide boom uit de tuin van het Albertinum. Kennelijk hadden weergoden het gemunt op een zwakke of zieke boom van de voormalige kloostertuin (die overigens als beschermd gebied te boek staat). De kruin lag in de tuin van overbuur Ine Op Heij, de tweedelige boom lag dwars over de Willem Schiffstraat. 

In stukken zagen van omgewaaide boom

Tot mijn verrassing had de brandweer het karwei in een half uur geklaard. De in stukken gezaagde boom werd teruggelegd in de tuin van het Albertinum. De takken werden op het trottoir van de Willem Schiffstraat gedeponeerd in de veronderstelling, dat voetgangers wel bereid zouden zijn om op de weg te gaan lopen. De straat werd intussen wel netjes aangeveegd. Enkele uren later arriveerde een kraanwagen van Andre Weijers om alle stammen, houtblokken en takken mee te nemen. De ingezakte omheining is (voorlopig?) de stille getuige van een onbeduidend voorval.

Takken op het trottoir van de Willem Schiffstraat

Een forse boom, dwars op de weg in een in het weekend rustige straat: dat is inderdaad geen opzienbarend nieuws. Het zou wel even anders geweest zijn, wanneer de windstoten op een doordeweekse dag hadden huisgehouden. Dan zou de boom op een of twee auto’s terecht zijn gekomen. HAN-studenten parkeren immers hun auto’s langs het hek van het Albertinum. Nu blijft de schade beperkt tot de omheining, die waarschijnlijk even oud is als de omgewaaide boom. Ruim een jaar geleden zijn overigens als een groot aantal bomen verwijderd. Kennelijk zijn toen enkele zwakke broeders blijven staan. Hoge bomen vangen veel wind, aldus het in dit geval letterlijk te nemen spreekwoord. Maar in de Middeleeuwen was al bekend: ’Een boem die vast ghewortelt staet, En valt ten eersten slage niet’. 

Resten van de omgewaaide boom achter het ontwrichte hek van Albertinum

De zilverspar en de hemelboom, al eerder onderwerp van enkele korte impressies, staan nog steeds fier overeind. Zij vergen aandacht en onderhoud, maar houden zich na enkele pittige herfststormen – met en zonder code geel of rood -goed staande en verliezen voorlopig geen takken. Hopelijk zijn die hoge bomen een mooie metafoor voor het leven van alledag en van alle mensen, veraf en dichtbij, in een tijd waarin teveel wind wordt gezaaid, met of zonder het oogmerk om storm te oogsten. Bomen blijven boeien, letterlijk en figuurlijk.

Zilverspar in vol ornaat. De Willem Schiffstraat is weer schoon, hoewel de bladvegers van DAR zich in geen weken hebben laten zien. Op het voetpad herinnert zaagsel aan het opruimen van de omgewaaide boom (Foto’s: Ad Lansink)

Herfstkleuren in eigen tuin

Azijn- of Fluweelboom (Foto: Ad Lansink

De eenjarige en vaste planten – Dahlia’s en Begonia’s uitgezonderd – laten het in de herfst langzamerhand afweten. Maar de Fluweelboom en de Marikenboom verrassen voorbijgangers met opvallende kleuren. Plotseling opdoemende paddestoelen dingen ook mee om de eerste plaats in de kleurenwedstrijd. Toch leggen de zwammen in het gazon het af tegen de kleurenverandering van de bladen van de Fluweelboom. Ook de goudgele sculptuur-achtige Marikenboom verdient in 2023 een ereprijs. Een eervolle derde plaats is er voor de Noorse Esdoorn.

Bijna bladloze Hemelboom

Door het zachte begin van de herfst – de gemiddelde temperatuur was in september en oktober 2023 twee tot drie graden hoger dan gewoonlijk – bleven de bladeren van bomen en heesters veel langer groen. De uitgestelde komst van de herfstkleuren – een van de minder aantrekkelijke kanten van het jaargetijde, waarin de dagen voor het gevoel weer korter worden – gold ook voor de eigen tuin, met uitzondering van de Hemelboom, die sinds enkele jaren al in de zomer blad begint te verliezen. De rigoureuze onderhoudsbeurt, waarbij alle dode takken werden verwijderd, heeft de verdere aftakeling waarschijnlijk niet kunnen voorkomen. De hoveniers willen wachten tot het volgend voorjaar, voordat zij een niet-bindend advies over het lot van de 55-jaar oude Ailanthus altissima uitbrengen. Helen of hakken: dat wordt dus de vraag.

Mariekenboom

Van Hemelboom naar Marikenboom is voor bewoners van de stad van Moenen en Mariken een kleine stap. De op stok gekweekte Ginkgo Biloba Mariken is afkomstig van het inmiddels opgeheven Tuincentrum De Vereniging, waar wij talloze jaren planten en heesters kochten (en soms een kerstboom met kluit). Bij de ingang van het Tuincentrum viel destijds de Marikenboom op. Bovendien vertelde hovenier Ebben een mooi verhaal over de geschiedenis van de Nijmeegse Marikenboom en het doorkweken van de zaden uit de in de Marikenstraat weggehaalde boom. Het tien jaar geleden geplante boompje op stok kwam moeizaam op gang. Maar in 2023 toonde het boompje een weelderige bladgroei, wellicht als gevolg van de afwisseling tussen warme em natte weken. De Marikenboom is op Allerheiligen op zijn mooist. Toeval of genade, wie weet.

Fluweel- of Azijnboom

Wie van meer kleuren houdt, moet de Fluweelbbom, ook wel Azijnboom ( Rhus typhina geheten) in de gaten houden. De groene bladen verschieten tijdens de herfst geleidelijk maar niet gelijktijdig van kleur, van groen via geel en oranje naar rood. De stengels veranderen in feestslingers voor GO Ahead Eagles en andere (voetbal)verenigingen, die furore maken met de opvallende combinatie van geel en rood. De Fluweelboom plant zich voort via wortelstokken, groeit snel en draagt bij aan verwildering. Ik heb af en toe de snoeischaar moeten gebruiken, maar gelukkig heb ik enkele takken laten staan in de veronderstelling, dat de fraaie kleuren ook in 2023 hoger zouden scoren dan de alternatieve naam van de Fluweelboom. Die naam slaat op de fluweelzachte vrachtpluimen, die zure vruchten opleveren, vandaar de naam Azijnboom.

De herfst is ook het tijdslot, waarbinnen de paddestoelen te voorschijn komen, soms zelfs plotseling om vervolgens na een of twee dagen weer te verdwijnen. De kleuren spreken minder tot de verbeelding dan de vorm, zeker waar het om de gewone zwammen in eigen tuin gaat. Zij heten kennelijk niet voor niets de Gewone Glimmerinktzwam, hoewel zij beginnen met een mengkleur van geel, oranje en bruin. Na een dag verandert die fraaie kleur in zwart, zij het in diverse gradaties, waarna de zwammen even plotseling verdwijnen als opkomen bij een tweede ‘leg’, opnieuw in tien- tot honderdvoudige groepen. De Russula daarentegen leidt meestal een solitair bestaan van meerdere dagen. De hoedkleur van Russula’s kan zo’n beetje alle kleuren van het spectrum hebben: van wit tot kanariegeel of bloedrood en tussenkleuren, afhankelijk van de variant. Obsidentify vertelt niet, of ik de Bittere, Scherpe, Forse of Onsmakelijke variant in mijn tuin mocht begroeten.

horse Esdoorn (Alle foto’s: Ad Lansink)

Hoewel sommige bomen en heesters groen blijven, is geel bij uitstek de herfstkleur. De druivenstam heeft zijn blad intussen verloren, de Tulpenboom nog niet, terwijl de Vlinderstruik nog een tijdje groen blijft. De Noorse Esdoorn toont bij uitstek de kleurverandering, nog geaccentueerd foor de typische vorm van de bladeren. De dahlias en begonia’s houden vol, tot halverwege de herfst. Zij tellen dus mee in het herfstig kleurengamma. Dat de Fluweelboom tot winnaar van de kleurwedstrig moet worden uitgeroepen komt door de kleurenrijkdom op een – bijna ondeelbaar moment. De Mariekenboom belandt op de tweede plaats, door haar naam maar ook door het volle gebladerte, dat met de goud-gele kleur tijdloosheid uitstraalt. De Noorse Esdoorn scoort een eervolle derde plaats, vooral door de bijzondere vorm van de bladeren, die Harrie Gerritz ooit inspireerde tot een fraaie serie grafiek. De Tulpenboom en de Vlinderstruik wachten op het voorjaar.

Tulpenboom en Vlinderstruik (Foto: Ad Lansink)

30 jaar Autorecycling Nederland

Bij de viering van dertig jaar ARN ontving ik als man van de ladder in Radio Kootwijk het eerste exemplaar van het ARN-Jubileumboek Auto Recycling Nederland 1993 – 2023

Zenderzaal van Radio Kootwijk. Achter het scherm de foyer (Foto: Ad Lansink)

Enkele maanden geleden vroeg ARN-directeur Paul Dietz mij of ik tijdens de ARN-Relatiedag 2023 in Radio Kootwijk het eerste exemplaar van het jubileumboek ‘Auto Recycling Nederland 1993 – 2023’ in ontvangst wilde nemen. De ladder van Lansink was het aanknopingspunt voor de invitatie, naast een eerdere presentatie over De Kracht van de Kringloop in het Louwman Automuseum in Leidschendam. ARN wist zich geïnspireerd door de ‘afvalhierarchie, kennelijk als sinds de oprichting, want de voorkeursvolgorde voor het afvalbeheer kreeg in 1993 een wettelijke basis in de Wet milieubeheer. Ik antwoordde positief op de eervolle uitnodiging, met het voorbehoud dat ik wegens huiselijke omstandigheden niet het hele programma van de interessante bijeenkomst kon bijwonen.

ARN-Relatiedag 2023 in de Zenderzaal van Radio Kootwijk (Foto: ARN)

Op 5 oktober 2023 was het zover. Ik koos de toeristische route langs Deelen en Hoenderloo naar de kruising met de A1, waar de lange route naar Radio Kootwijk begint. Na enkele kilometers door gemengd bosgebied doemt plotseling het immense gebouw van Radio Kootwijk op. Ik herinnerde me het imposante zendstation op het uitgestrekte heideveld van een bijeenkomst met de Gelderse Milieufederatie, ongeveer vijftien jaar geleden. Het indrukwekkende, door architect Julius Luthmann (1890 -1973) ontworpen gebouw zorgde in de vorige eeuw voor het berichtenverkeer met de overzeese gebiedsdelen, vanaf 1923 via de lange en later via de korte golf. Anno 2023 verricht het imposante gebouw ander ‘zendingswerk: zakelijke bijeenkomsten en allerhande evenementen: functioneel hergebruik.

De man van de ladder tussen Paul Dietz en Bas van Werven, Radio Kootwijk, 5 oktober 2023. ARN Relatiedag 2023. © Sebastiaan Rozendaal/Photo Republic

Martijn Boelhouwer, manager communicatie bij ARN, had geregeld, dat ik naar de parkeerplaats bij het hoofdgebouw mocht rijden. De automaat bij de roadbarriers werkte niet. De medewerker, die aan kwam rijden vanaf het zendstation zei, dat hij bij hoge uitzondering via handbediening de roadbarrieres zou laten zakken. In het hoofdgebouw bracht een lift mij naar de fraai gerestaureerde zenderzaal, waar de relaties en overige gasten van ARN net aan de koffiepauze waren begonnen: alle tijd dus Ik had voor een hartelijke kennismaking met ARN-directeur Paul Dietz, RvC-voorzitter Olaf de Bruijn en een ‘oude bekende’: batterijen-man Johan van Peperzeel, die de ARN-top liet merken gewoon Ad tegen de man van de ladder te mogen zeggen.

Ad Lansink aan het woord voor een deel van de ladder. Radio Kootwijk, 5 oktober 2023. ARN Relatiedag 2023. © Sebastiaan Rozendaal / Photo Republic

Batterijen vormden ook het onderwerp van het inhoudelijke deel van de ARN-Relatiedag 2023, dat ik nog kon meemaken. Janet Kes, ARN-manager innovatie, zette in een duidelijke presentatie uiteen, hoe de nieuwe Europese regelgeving over batterijen in elkaar steekt, en hoe met de nieuwe regels moet worden omgegaan. Zij maakte ook duidelijk, dat zowel het optimale hergebruik in energie-opslagsystemen als de veilige recycling van accupakketten en batterijen voor de herwinning secundaire grondstoffen teen pittige uitdaging vormen voor de autodemontage sector. Recycling, liest in eigen land, biedt kansen voor innovatie en voor besparing op de voor elektrificatie essentiële grondstoffen. Uit de vragen en kanttekeningen  van de toehoorders bleek dat de problematiek van accu’s en batterijen volop leeft.

Overhandiging ARN-Jubileumboek door ARN-Directeur Paul Dietz (Foto: Sebastiaan Rozendaal))

Na een tweede koffie (en netwerk) pauze was het tijd voor wat aangekondigd was als een luchtige en wervelende afsluiting: de uitreiking van de ARN Innovation Award aan demontagebedrijf Piet van Boxtel en de overhandiging van het eerste exemplaar van Auto Recycling Nederland 1993 -2023 aan de ‘man van de ladder’. Dagvoorzitter  Bas van Werven vroeg mij kort enkele anekdotische herinneringen op te halen over de geschiedenis van de afvalhierarchie. Ik verwees onder meer naar de profetische woorden van Leo van Gansewinkel, die tijdens een forumdiscussie in Groningen in 1998 opmerkte, dat de ladder van Lansink eeuwigheidswaarde had. En ik kon moeilijk voorbijgaan aan de toekenning van de ISWA Publication Award 2018 in Kuala Lumpur.

Binnenblad van het eerste exemplaar van het ARN-Jubileumboek (Foto: Ad Lansink)

ARN-directeur Paul Dietz vertelde, voordat hij mij het eerste exemplaar van het ARN-Jubileumboek overhandigde, waarom ANR mij voor dit onderdeel van de viering van het 30-jarig bestaan had uitgekozen. Hij wees op het eenvoudige en logische concept van wat in de Engelse literatuur de ‘waste hierarchy’ is haan heten. Op het grote projectiescherm kwam de kleurrijke ladder voluit in beeld, naast een ‘jeugdfoto’ van de ‘man van de ladder’ uit de tijd van mijn kamerlidmaatschap. De motie Lansink c.s. werd overigens in 1979 unaniem aanvaard in1979. Kom daar nu eens om. Een van de toehoorders meldde mij na afloop, dat zij lange tijd had gedacht dat Lansink een buitenlander was. Andere gasten namen de tip van De Speld – satirische slotact van de ARN-Relatiedag 2023 – serieus: maak een selfie met Ad Lansink. 

Even napraten met Paul Dietz over het ARN-Jubileumboek (Foto: Sebastiaan Rozendaal)

Al bij het snel doorbladeren van het ARN-jubileumboek was ik onder de indruk van de fraaie opzet en de mooie vormgeving. De talrijke afbeeldingen, waarvan sommige in groot formaat schetsen een goed, ook historisch beeld van de autodemontage sector en van de grote betekenis van professionle en duurzame autorecycling. De boeiende tekstbijdragen, over de geschiedenis van ARN maar ook over regelgeving, producentenverantwoordelijkheid, hoogwaardig hergebruik, innovatie en het belang van een breed gedragen recycling industrie maken het ARN-jubileumboek tot een leerzaam naslagwerk voor iedereen, die op een of andere wijze invulling geeft aan een duurzame toekomst. (Het boek kan digitaal worden ingezien door op de blauwe link in deze paragraaf te klikken).