Lucas Lievense (1925 – 2015): vindingrijk en visionair ingenieur

lievense01862
Ir. Lucas Lievense

Op 9 maart 2015 overleed na een vruchtbaar leven van 90 jaar ir. Lucas W. Lievense, de raadgevend ingenieur, die in de jaren tachtig bekend zou worden als bedenker van het Plan Lievense. De man, die ondernemerszin koppelde aan wetenschappelijk inzicht en creativiteit aan techniek, was kennelijk zijn tijd (te) ver vooruit, getuige de kritiek op zijn opzienbarende plan. Lievense wilde in het Markermeer een immens waterreservoir bouwen, omringd door hoge dijken waarop honderden windmolens moesten zorgen voor het oppompen van het water. Wanneer de stroomvraag tijdens de piekuren toenam, zou het uitstromende water turbines aandrijven, die vervolgens de noodzakelijke stroom zouden produceren. ‘Peakshaving’ door oppompen met goedkope stroom was al eerder toegepast, bij voorbeeld in bij Vianden in Luxemburg, waar ik tijdens een vakantiereis een dergelijke faciliteit met een capaciteit van 1300 MW had kunnen bewonderen. De koppeling van een wateraccumulatiebekken aan windenergie was echter nieuw. Contact met Lucas Lievense leidde tot meer inzicht in de mogelijkheden van en belemmeringen van zijn ambitieuze plan. Het was in elk geval het overwegen waard. De gedeeltelijke steun in de Tweede Kamer leidde jammer genoeg niet tot een vernieuwing van het energiebeleid en evenmin tot meer zicht op het nut en vooral de noodzaak van opslagsystemen bij de inzet van zon- en windenergie.

lievense energie-eiland
Omgekeerd stuwmeer op zee – Plan van Buro Lievense, KEMA en gebroeders – Follow up van Plan Lievense – Volkskrant, 6 juli 2007 – Bijdrage van Rene Didde

In 2007 kwam het Buro Lievense met een hernieuwd plan, weer tevergeefs. Anno 2015 zijn er nog steeds geen vorderingen gemaakt, ondanks het sterk toegenomen belang van even duurzame als discontinue energiebronnen. Optimisten zien veel toekomst in de batterijen van elektrische auto’s of in de tijdelijke opslag van waterstof na elektrolyse van water. Pessimisten wijzen op de hindernissen die de Ondergrondse Pomp Accumulatie Centrale in Limburg (OPAC – www.o-pac.nl) ondervindt op de moeizame weg naar een serieus opslagsysteem. Lucas Lievense kreeg destijds te horen, dat de dijken van zijn waterbekken in het Markermeer zouden kunnen bezwijken, waardoor Amsterdam onder water zou komen te staan. Landschappelijke bezwaren waren er – zoals nu – natuurlijk ook, naast de hoge kosten: een factor die keer op keer opgeld doet, ook dertig jaar later wanneer pleidooien voor innovatieve opslagsystemen in de kiem (moeten?) worden gesmoord. Lievense bedacht zijn plan in 1981 na zijn betrokkenheid bij de Deltawerken, waaronder de afsluiting van het Haringvliet – en voor zijn alternatief voor de Betuwelijn in de jaren 90. ‘Plan-Lievense was tijd veel te ver vooruit’ kopte de Volkskrant op 23 maart 2015 boven een mooie bijdrage van Peter de Waard. Het FD bleef niet achter: Louis Hoeks schreef o.m. op 24 maart 2015: ‘Media doopten hem de ‘moderne Leeghwater’. Maar het plan sneuvelde omdat het te duur en onveilig zou zijn’. Het risico is niet genomen, waarschijnlijk ten onrechte. Hoe het ook zij, Lucas Lievense was een vindingrijk en visionair ingenieur, wiens naam in het domein van de opslagsystemen voortleeft

Potscherf van Andreas Hetfeld: Arkelstein en de Sallandse landweer

20150301_155501
Artefact 289-1: Canonkunstproject van Andreas Hetfeld te Bathmen Kunststof op rode baksteen

Wie  binnendoor van Holten naar Bathmen wandelt, fietst of rijdt ziet even na de buurtschap Loo in de verte een op het eerste gezicht abstract kunstwerk. Dichterbij gekomen ontwaart de voorbijganger de contouren van een immense Potscherf, vastgezet op een grote sokkel van rode baksteen. Het is een opvallend kunstwerk van Andreas Hetfeld, de Nijmeegse kunstenaar, die al eerder mooie stalen – staaltje past niet in dit verband – van omgevingskunst heeft verwezenlijkt. Denk maar aan zijn Nesten in Antwerpen, Deventer en Berlijn of de Zonneboom in Nijmegen.

20150301_154438
Andreas Hetfeld toont een van de functies van zijn Potscherf. Op de achtergrond het land van Roeterdink

Zijn schepping in Bathmen, vlak bij de Oude Schipbeek, draagt de prozaïsche naam Canonkunstwerk Artefact 289-1. Het forse beeld maakt deel uit van het Canonkunstproject: een reeks van vijftien kunstwerken van het project Kunst en Ruimte van de Ijsselacademie en het Kunstenlab. De deelnemende kunstenaars kregen de vrije hand bij de verbeelding van onderwerpen uit de Canon van Overijssel. Te oordelen naar Artefact 289-1 is zulk een gedeeltelijk vrije opdracht – alleen het thema staat vast – een mooie uitdaging, ook voor Andreas Hetfeld die het verleden evenmin schuwt als de toekomst.

20150301_154348
Onthulling van de Potscherf – Op de rug gezien Suus Baltussen, die met Andreas Hetfeld het beeld had ingepakt

De Potscherf is de artistieke verbeelding van het canonvenster’ Arkelstein en de Sallandse landweer. Het kunstwerk van Andreas Hetfeld verwijst naar het vroegere Kasteel Arkelstein, dat tussen 1360 en 1560 de stedelijke en bisschoppelijke handelsbelangen moest bewaken, als onderdeel van de befaamde Sallandse landweer. Na het verlies van de bisschoppelijke zeggenschap in 1528  verviel het kasteel geleidelijk aan tot in 1576 nog slechts een ruine resteerde. In 1646 besloot het gemeentebestuur van Deventer om Arkelstein volledig te slopen. Wat restte was een leeg landschap.

De wethouder van Deventer is beretrots op de aanwinst in zijn gemeente
De wethouder van Deventer is beretrots op de aanwinst in zijn gemeente

Onzichtbare elementen van het vroeg gesloopte kasteel liggen achter de boerderij van de Familie Roeterdink. In 1870 had een voorouder het terrein van maar liefst 30 ha verworven. Een klein deel van het weiland is afgestaan voor de oprichting van het opvallende kunstwerk. Andreas Hetfeld heeft zich laten inspireren door een van de scherven, die op het terrein van de Famlie Roterdink zijn gevonden. Samen met de bakstenen sokkel vormt de Potscherf een bijzondere verwijzing naar vroegere tijden, toen het kasteel en de landweer bescherming boden tegen roof- en plundertochten.

Andreas Hetfeld legt aan de grote schare gasten uit hoe en waarom hij Arkelstein in de Potscherf heeft verbeeld
Andreas Hetfeld legt aan de grote schare gasten uit hoe en waarom hij Arkelstein in de Potscherf heeft verbeeld

Een kleine honderd mensen waren op de winderige maar mooie zondag van 1 maart 2015 getuige van de feestelijke onthulling van het Canonkunstwerk ‘Arkelstein en de Sallandse landweer’. Andreas Hetfeld en zijn partner Suzanne Baltussen hadden in eendrachtige samenwerking de hele winter besteed aan het spectaculaire project.  Aan het uitpakken kwamen heel wat handen te pas, vooral van mensen die ook bij de bouw betrokken waren geweest. Insiders zoals de wethouder van Deventer, outsiders zoals ik zelf en toevallige voorbijgangers staken hun bewondering niet onder stoelen of banken. Latere passanten, die zich waarschijnlijk afvragen, wat die opvallende Potscherf daar langs de Looweg tussen Holten en Bathmen doet, krijgen op een informatiebord uitleg over het roemrijke verleden van Arkelsteinn, en zijn bouwer: vorst-bisschop Jan van Arkel uit Utrecht.